(PLO)- Loại trừ trách nhiệm hình sự đối với người gây ra thiệt hại do ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số vì lợi ích chung là “tấm khiên” pháp lý quan trọng để bảo vệ người dám nghĩ, dám làm.
LTS: Nghị quyết 04-NQ/TW về tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong giai đoạn mới yêu cầu sửa đổi BLHS để bảo vệ người gây ra thiệt hại do ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số vì lợi ích chung.
Báo Pháp Luật TP.HCM ghi nhận ý kiến của các chuyên gia góp ý để triển khai nội dung mới mẻ này, góp phần khuyến khích nhiều người mạnh dạn dám nghĩ, dám làm.
***
Mới đây, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã ký ban hành Nghị quyết 04-NQ/TW về tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong giai đoạn mới.
Theo đó, Trung ương yêu cầu kịp thời sửa đổi BLHS, BLTTHS và pháp luật có liên quan để thể chế hóa các chủ trương, quan điểm mới của Đảng về chính sách miễn, giảm, loại trừ trách nhiệm hình sự (TNHS), xử lý vi phạm, tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.
Tại hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV, ông Lê Minh Trí, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng ban Nội chính Trung ương, cũng cho biết sẽ sửa luật hình sự để bảo vệ người dám đổi mới sáng tạo vì lợi ích chung.
Xác định tiêu chí, điều kiện chặt chẽ
Nêu quan điểm về vấn đề trên, TS – Luật sư Nguyễn Thị Kim Vinh, nguyên thẩm phán TAND Tối cao, tán đồng nhưng cho rằng việc xác định các tiêu chí, điều kiện chặt chẽ để loại trừ TNHS đối với người gây ra thiệt hại do ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số vì lợi ích chung, là hết sức cần thiết. Bởi lẽ:
Thứ nhất, quy định của pháp luật tạo ra hành lang pháp lý an toàn để khuyến khích đổi mới. Về bản chất, pháp luật chỉ truy cứu trách nhiệm khi chủ thể thực hiện hành vi có yếu tố lỗi.
Tuy nhiên, trong hoạt động đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, có những hành vi dù vẫn tồn tại yếu tố lỗi nhưng nếu được thực hiện với động cơ trong sáng, hướng tới lợi ích của Nhà nước và cộng đồng thì cần được nhìn nhận một cách nhân văn và khách quan.
Thứ hai, việc đặt ra điều kiện chặt chẽ nhằm ngăn chặn sự lạm dụng để trục lợi. Nếu quy định quá lỏng lẻo hoặc chung chung, khái niệm “vì lợi ích chung” có thể bị lợi dụng để bao che cho các mục đích cá nhân, thiếu trách nhiệm hoặc cố ý làm trái.
Việc xác lập các tiêu chí cụ thể sẽ đảm bảo quyền miễn trừ chỉ dành cho những rủi ro trong sáng tạo, đổi mới thực thụ, có quy trình kiểm soát rủi ro thỏa đáng và hướng tới giá trị cộng đồng bền vững.
Thứ ba, bảo đảm tính thống nhất và công bằng trong xét xử: Nếu không có tiêu chí cứng, việc xác định có loại trừ TNHS hay không sẽ phụ thuộc hoàn toàn vào ý chí chủ quan của người tiến hành tố tụng, dẫn đến việc cùng một hành vi nhưng mỗi nơi xử một kiểu. Do đó, việc đặt ra tiêu chí chặt chẽ giúp thẩm phán và kiểm sát viên có căn cứ chuẩn xác để ra quyết định.
“Các hoạt động liên quan đến khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số là những lĩnh vực mới, luôn không ngừng thay đổi và phát triển nên các quy định của pháp luật có thể không bắt kịp để điều chỉnh, tạo ra “những vùng xám về pháp lý”.
Do đó, nếu không có quy định rõ ràng, người thực hiện sẽ có tâm lý sợ sai, không dám thử nghiệm cái mới vì lo ngại rủi ro pháp lý hoặc lợi dụng lỗ hổng pháp lý để trục lợi, bao che cho các sai phạm có chủ đích, thiếu trách nhiệm hoặc cố ý làm trái”, TS-LS Kim Vinh nêu quan điểm.
Quy định chặt chẽ, minh bạch
Đồng quan điểm, TS Trần Thanh Thảo, giảng viên Khoa Luật Hình sự, Trường ĐH Luật TP.HCM, cho rằng việc xác định tiêu chí, điều kiện chặt chẽ để loại trừ TNHS đối với người gặp rủi ro trong quá trình ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo vì lợi ích chung là hết sức cần thiết.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo đang trở thành động lực phát triển, không thể tránh khỏi những rủi ro khách quan phát sinh từ thử nghiệm công nghệ mới, mô hình kinh doanh mới hoặc các sáng kiến chưa có tiền lệ.
Nếu pháp luật hình sự vẫn giữ cách tiếp cận cứng nhắc, dễ dẫn đến việc hình sự hóa các rủi ro ngoài ý muốn sẽ tạo ra tâm lý e dè, sợ trách nhiệm trong đội ngũ cán bộ, doanh nghiệp và nhà khoa học. Điều này có thể kìm hãm sự sáng tạo và làm chậm quá trình phát triển.
Do đó, việc thiết lập các tiêu chí rõ ràng như mục đích vì lợi ích chung, tuân thủ quy trình, không có yếu tố vụ lợi và đã áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa rủi ro sẽ giúp phân biệt giữa sai phạm đáng xử lý và rủi ro cần được chấp nhận trong đổi mới.
“Tuy nhiên, việc loại trừ TNHS trong trường hợp này cũng cần được quy định một cách chặt chẽ và minh bạch, tránh bị lợi dụng để hợp thức hóa sai phạm. Nếu tiêu chí không rõ ràng, có thể dẫn đến tình trạng “núp bóng đổi mới sáng tạo” để che giấu hành vi vi phạm, đặc biệt trong lĩnh vực quản lý tài chính, đầu tư công hoặc công nghệ.
Vì vậy, bên cạnh việc quy định điều kiện loại trừ TNHS, cần có cơ chế giám sát, đánh giá độc lập và trách nhiệm giải trình rõ ràng”, TS Thanh Thảo nói.
Bảo đảm tính thống nhất trong áp dụng
Luật sư Nguyễn Quốc Cường, Đoàn Luật sư TP.HCM, cho rằng trường hợp rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm khoa học công nghệ đã được quy định tại Điều 25 BLHS 2015 để bảo vệ người dám đổi mới sáng tạo.
Một hành vi gây thiệt hại được coi là rủi ro và được loại trừ TNHS khi đáp ứng ba điều kiện cơ bản: i) Nhằm mục đích đem lại lợi ích cho xã hội; ii) phát sinh trong lĩnh vực nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật và công nghệ và iii) người thực hiện đã tuân thủ đúng quy trình, áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa.
Luật sư Cường đồng tình với chủ trương cần xác định tiêu chí, điều kiện chặt chẽ hơn đối với trường hợp này vì việc “định lượng hóa” sẽ bảo đảm tính thống nhất trong áp dụng.
Các khái niệm như “tuân thủ đúng quy trình”, “áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa” theo Điều 25 BLHS 2015 và Công văn 276/TANDTC-PC ngày 13-9-2016 của TAND Tối cao hướng dẫn – hiện vẫn mang tính định tính, dễ dẫn đến cách hiểu và áp dụng khác nhau giữa các cơ quan tiến hành tố tụng.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, các rủi ro liên quan đến dữ liệu, an ninh mạng có tính phức tạp, lan rộng và xảy ra nhanh chóng. Nếu không có tiêu chí định lượng cụ thể (ví dụ: Tiêu chuẩn kỹ thuật, quy trình kiểm định, mức độ dự báo rủi ro chấp nhận được…), ranh giới giữa “rủi ro khách quan” và “lỗi cẩu thả” sẽ trở nên mơ hồ, tiềm ẩn nguy cơ áp dụng pháp luật không thống nhất hoặc oan sai.
Theo luật sư Cường, việc xác định tiêu chí, điều kiện chặt chẽ sẽ bảo đảm không bị lợi dụng chính sách để hợp thức hóa hành vi vi phạm. Pháp luật hình sự phải cân bằng giữa tính nhân đạo và tính nghiêm minh.
Không thể coi rủi ro được loại trừ TNHS nếu người thực hiện đã nhận thức rõ nguy cơ gây thiệt hại nghiêm trọng nhưng vẫn bỏ qua các tiêu chuẩn an toàn cần thiết. Đặc biệt, trong lĩnh vực công nghệ số, một sai sót có thể gây hậu quả trên diện rộng, ảnh hưởng đến cộng đồng và trật tự xã hội. Vì vậy, tiêu chí loại trừ cần đủ chặt để loại bỏ các trường hợp “ngụy tạo rủi ro”.
“Cuối cùng, cần thiết lập bộ tiêu chí cụ thể theo hướng “kiểm chứng được”. Có thể xem xét bổ sung các tiêu chí như có quy trình chuyên môn được phê duyệt bởi cơ quan/đơn vị có thẩm quyền; có đánh giá rủi ro trước khi triển khai; có cơ chế giám sát, kiểm soát độc lập trong quá trình thực hiện; có tuân thủ tiêu chuẩn kỹ thuật, quy chuẩn ngành; có biện pháp ứng phó và khắc phục hậu quả kịp thời khi sự cố xảy ra.
Như vậy, việc hoàn thiện quy định theo hướng cụ thể, minh bạch sẽ giúp bảo vệ người dám đổi mới sáng tạo, đồng thời ngăn chặn hành vi thiếu trách nhiệm núp bóng rủi ro” – luật sư Cường nêu quan điểm.
Nên có điều luật riêng
Bộ Tư pháp Mỹ (DOJ) đã ban hành chính sách vào tháng 5-2022 nhằm định hướng cho các công tố viên trong việc thực thi Đạo luật Lừa đảo và lạm dụng máy tính (CFAA). Chính sách này xác định rõ Bộ Tư pháp sẽ không truy tố các hành vi “nghiên cứu bảo mật thiện chí”.
Theo DOJ, nghiên cứu bảo mật thiện chí được định nghĩa là việc truy cập một máy tính “duy nhất cho mục đích thử nghiệm, điều tra hoặc sửa chữa một lỗi hoặc lỗ hổng bảo mật”.
Các tiêu chí xác định tính thiện chí bao gồm: Hoạt động được thực hiện theo cách thức được thiết kế để tránh gây hại cho cá nhân hoặc công chúng; thông tin thu được từ nghiên cứu được sử dụng chủ yếu để thúc đẩy an ninh hoặc an toàn cho hệ thống hoặc người dùng.
Dựa trên kinh nghiệm của Mỹ và các nước trên thế giới, Việt Nam cần bổ sung một điều luật riêng trong BLHS quy định về “loại trừ TNHS đối với rủi ro trong hoạt động khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo”. Các điều kiện chặt chẽ cần được xác lập như sau:
Thứ nhất, rủi ro phải nằm trong giới hạn hợp lý. Thiệt hại xảy ra phải nằm trong dự tính của các phương án kỹ thuật đã được phê duyệt hoặc phù hợp với các tiêu chuẩn an toàn hiện hành tại thời điểm thực hiện.
Thứ hai, mục tiêu là vì lợi ích chung. Hành vi phải được thực hiện nhằm giải quyết các vấn đề cấp bách của xã hội, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước hoặc bảo vệ an ninh quốc gia, không vì mục đích trục lợi cá nhân.
Thứ ba, tuân thủ quy trình nghề nghiệp. Người thực hiện hành vi phải chứng minh được rằng họ đã áp dụng các biện pháp phòng ngừa rủi ro tốt nhất trong khả năng và điều kiện thực tế của mình.
Thứ tư, báo cáo và minh bạch. Ngay sau khi phát hiện rủi ro hoặc thiệt hại, người thực hiện phải chủ động báo cáo cho cơ quan có thẩm quyền và nỗ lực tối đa để hạn chế hậu quả.
Việc áp dụng lý thuyết “rủi ro cho phép” sẽ giúp loại bỏ tâm lý e ngại, sợ sai trong đội ngũ cán bộ, trí thức khi triển khai các dự án chuyển đổi số và công nghệ mới, vốn là những lĩnh vực luôn tiềm ẩn những yếu tố bất định mà pháp luật hiện hành chưa thể bao quát hết.
Thẩm phán BÙI AI GIÔN, TAND Khu vực 13 – TP.HCM
Ý KIẾN
PGS-TS TRỊNH DUY THUYÊN, Trường Kinh tế, Luật và Quản lý nhà nước, ĐH Kinh tế TP.HCM:
Cần cụ thể hóa Điều 25 BLHS 2015
Việc loại trừ TNHS đối với rủi ro phát sinh từ hoạt động khoa học công nghệ đã được ghi nhận tại Điều 25 BLHS 2015. Cụ thể:
Hành vi gây ra thiệt hại trong khi thực hiện việc nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ mới mặc dù đã tuân thủ đúng quy trình, quy phạm, áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa thì không phải là tội phạm.
Người nào không áp dụng đúng quy trình, quy phạm, không áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa mà gây thiệt hại thì vẫn phải chịu TNHS.
Về bản chất, đây là một trường hợp loại trừ tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi, dựa trên giả định rằng rủi ro là yếu tố nội tại của hoạt động khoa học công nghệ, việc trừng phạt trong những trường hợp đã tuân thủ đầy đủ chuẩn mực nghề nghiệp sẽ tạo ra hiệu ứng sợ rủi ro (risk aversion), cản trở đổi mới sáng tạo.
Cách tiếp cận của BLHS hiện hành vẫn mang tính “kỹ thuật lập pháp hẹp”, khi chỉ giới hạn trong phạm vi “nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ” mà chưa phản ánh đầy đủ bối cảnh phát triển mới của nền kinh tế số – nơi mà các hoạt động đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số diễn ra phức tạp với mức độ rủi ro cao.
Sự thiếu vắng các tiêu chí định lượng hoặc định tính rõ ràng để xác định “rủi ro được chấp nhận” cũng khiến Điều 25 BLHS mang tính nguyên tắc nhiều hơn là một công cụ pháp lý có khả năng áp dụng trực tiếp, dẫn đến nguy cơ áp dụng không thống nhất trong thực tiễn.
Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025 đã đánh dấu một bước chuyển quan trọng về lập pháp khi đã tiếp cận vấn đề này theo hướng quản trị rủi ro (risk governance), ghi nhận nguyên tắc chấp nhận rủi ro trong hoạt động khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đồng thời, đặt ra yêu cầu xây dựng tiêu chí xác định rủi ro được chấp nhận, cơ chế đánh giá mức độ tuân thủ và quy trình kiểm soát rủi ro.
Qua đó, tạo ra mối liên kết giữa luật chuyên ngành và luật hình sự, điều này cho thấy xu hướng “phi hình sự hóa có điều kiện”, TNHS chỉ được loại trừ khi hành vi rủi ro nằm trong khuôn khổ quản trị đã được pháp luật chuyên ngành thiết lập.
Tuy nhiên, luật cũng cần quy định những tiêu chí pháp lý đủ chặt chẽ để tránh bị lạm dụng, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số.
Từ quan điểm học thuật cho thấy định hướng chính sách của Đảng trong Nghị quyết 04-NQ/TW sẽ đóng vai trò dẫn dắt cải cách lập pháp theo hướng mở rộng không gian pháp lý cho đổi mới sáng tạo, đồng thời kiểm soát nguy cơ lạm dụng cơ chế miễn trừ. BLHS sẽ có vai trò thiết lập nguyên tắc loại trừ TNHS, luật chuyên ngành đóng vai trò xác định tiêu chí, quy trình và điều kiện để rủi ro được coi là hợp pháp.
Do đó, vấn đề đặt ra trong giai đoạn tới không chỉ là sửa đổi kỹ thuật lập pháp tại Điều 25 BLHS mà còn là thiết kế một hệ thống tiêu chí đủ chặt chẽ để phân biệt giữa “rủi ro vì lợi ích chung” và “vi phạm trá hình dưới danh nghĩa đổi mới”. Qua đó, bảo đảm cân bằng giữa thúc đẩy sáng tạo và bảo vệ trật tự pháp lý.
***
Luật sư LÊ THÀNH TRUNG, Đoàn Luật sư TP.HCM:
Xem xét 2 vấn đề để quyết định việc loại trừ trách nhiệm hình sự
Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, có nêu cần có chính sách miễn trừ TNHS đối với doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân trong trường hợp thử nghiệm công nghệ mới, mô hình kinh doanh mới mà có thiệt hại về kinh tế do nguyên nhân khách quan.
Hiện nay, Bộ Công an cũng đang đề xuất bổ sung cơ chế loại trừ TNHS với người thực hiện mô hình kinh doanh mới. Theo đó, hành vi gây ra thiệt hại trong khi thực hiện việc nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ và mô hình kinh doanh mới mặc dù đã tuân thủ đúng quy trình, quy phạm, áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa thì không phải là tội phạm. Tuy nhiên, người nào không áp dụng đúng quy trình, không áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa mà gây thiệt hại thì vẫn phải chịu TNHS.
Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 có quy định về miễn, loại trừ trách nhiệm trong hoạt động thử nghiệm có kiểm soát tại Điều 22.
BLHS 2015 ghi nhận về hành vi gây thiệt hại do rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ tại Điều 25.
Trước khi có Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025, nhiều ý kiến cho rằng việc loại trừ trách nhiệm chỉ nên áp dụng đối với các công trình cấp bộ thuộc cơ quan nhà nước đề xuất, chứ chưa có cơ chế thật sự để khuyến khích các khối ngoài nhà nước tự nghiên cứu và ứng dụng khoa học công nghệ. Trong khi việc nghiên cứu và phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số luôn tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Vì vậy, cần cân nhắc để có cơ chế cho những nghiên cứu vì mục đích cộng đồng nhằm khuyến khích các cá nhân, tổ chức an tâm hơn khi đổi mới sáng tạo. Ví dụ như các sáng chế để phục vụ cho cộng đồng, cho xã hội mà không dựa trên mục đích lợi nhuận thì đó phải được xác định là một trong những điều kiện tiên quyết để được loại trừ TNHS.
Về quy chế kiểm nghiệm, thử nghiệm sản phẩm, nếu trong điều kiện thử nghiệm thuốc/sản phẩm công nghệ đã áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng ngừa mà vẫn xảy ra những sự cố không thể lường trước được thì nên được loại trừ TNHS. Còn những trường hợp biết trước sự cố có thể xảy ra hoặc bỏ qua các bước theo quy định để nhanh có kết quả, nếu gây ra thiệt hại thì việc loại trừ TNHS là không nên.
Như vậy, có hai vấn đề chính cần xem xét để loại trừ trách nhiệm là sản phẩm phục vụ cộng đồng hay vì mục tiêu kinh doanh và quy chế kiểm nghiệm, thử nghiệm sản phẩm đã thực hiện đầy đủ, chính xác theo đúng quy định hay chưa.
Lê Trần – Theo Báo PLTPHCM
