Sau khi được UNESCO ghi danh, Yên Tử đang đứng trước cơ hội lịch sử để tái định vị không chỉ là một điểm đến tâm linh, mà là một trung tâm văn hóa – trí tuệ mang tầm vóc toàn cầu. Từ nhận diện hệ giá trị cốt lõi đến xây dựng mô hình phát triển mới, Quảng Ninh đang từng bước hiện thực hóa mục tiêu đưa Yên Tử trở thành đô thị di sản độc bản, nơi hội tụ, lan tỏa và chuyển hóa các giá trị di sản thành động lực phát triển bền vững trong thời đại mới.
Định vị hệ giá trị thương hiệu của Yên Tử
Hệ giá trị thương hiệu của Di sản Yên Tử không phải là sản phẩm của truyền thông hay thiết kế mà là sự kết tinh của các giá trị lịch sử, tư tưởng và không gian. Hệ giá trị ấy được cấu thành từ năm tầng giá trị có tính phân cấp và liên kết, tạo thành một kim tự tháp thương hiệu mà đỉnh cao là giá trị khai sáng – Di sản trí tuệ của Đại Việt. Đây là tầng giá trị không chỉ mang tính tôn giáo mà còn mang tính triết học và văn minh học. Tại Yên Tử, từ một phúc địa thiên nhiên đặc biệt đã hình thành một truyền thống trí tuệ lâu dài, có ảnh hưởng rộng đề cao trí tuệ và tự giác nội tâm, đạo đức cá nhân và trách nhiệm xã hội, sự hòa hợp giữa con người, cộng đồng và tự nhiên. Trong tương quan so sánh, Yên Tử có thể được nhìn nhận như “Thung lũng khai sáng” của văn minh Đại Việt – tương tự vai trò của Athens trong triết học Hy Lạp hay Nalanda trong triết học Phật giáo Ấn Độ.
|
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các điểm đến di sản, việc phát triển thương hiệu di sản không còn đơn thuần là vấn đề quảng bá hình ảnh mà đã trở thành một chiến lược văn minh (civilization strategy): Chuyển hóa các giá trị lịch sử, văn hóa và tinh thần tích lũy qua nhiều thế kỷ thành nguồn lực phát triển bền vững và sức mạnh mềm quốc gia (national soft power).
|
Ngày 12/7/2025, tại Kỳ họp lần thứ 47 của Ủy ban Di sản Thế giới UNESCO tổ chức tại Paris (Pháp), Quần thể Di tích và Danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc chính thức được ghi danh là Di sản Văn hóa thế giới. Đây là Di sản thế giới thứ 9 của Việt Nam, đồng thời là di sản liên tỉnh đầu tiên theo mô hình di sản chuỗi – liên kết ba tỉnh, thành phố: Quảng Ninh, Bắc Ninh và Hải Phòng. Di sản được ghi danh theo hai tiêu chí (iii) và (vi) của UNESCO, xác nhận giá trị nổi bật toàn cầu của quần thể.
Trong cấu trúc này, Yên Tử giữ vai trò trung tâm tinh thần: Vừa là phúc địa thiên nhiên, vừa là nơi khai sáng Thiền phái Trúc Lâm, vừa là trung tâm hành hương lớn nhất của Phật giáo Việt Nam trong hơn bảy thế kỷ. Còn trong hành lang di sản Yên Tử – Vịnh Hạ Long – Bái Tử Long tại Quảng Ninh, Yên Tử đảm nhận vai trò trung tâm tâm linh và trí tuệ, nơi thiên nhiên, lịch sử và tư tưởng gặp nhau tạo nên một di sản khai sáng mang giá trị nhân loại.
Từ hệ giá trị đã nhận diện, thương hiệu Yên Tử có thể được định vị với thông điệp cốt lõi: “Yên Tử – trung tâm Thiền và khai sáng của văn minh Đại Việt”. Thông điệp này kết nối ba yếu tố cốt lõi: Thiên nhiên thiêng của núi Yên Tử, truyền thống trí tuệ Trúc Lâm và di sản lịch sử triều Trần.
Không gian phát triển được tổ chức theo cấu trúc liên hoàn, hình thành lưu đồ kết nối các sáng kiến lớn, gồm: Vịnh Kỳ quan, Vịnh Sáng tạo, Thung lũng Khai sáng, Vịnh Công nghệ và Vịnh Đổi mới sáng tạo bởi Hành lang Di sản Đông A (Vân Đồn – Vịnh Bái Tử Long – Cửa Ông – Vịnh Hạ Long – Vịnh Cửa Lục – Bạch Đằng – Yên Tử – Đông Triều). Hành lang này không chỉ là trục không gian tự nhiên, mà còn là trục không gian lịch sử, văn minh, văn hiến thời cổ đại, triều Trần, hôm nay và mai sau. Trong cấu trúc hành lang di sản Yên Tử – Hạ Long – Bái Tử Long, ba khu vực đại diện cho ba tầng văn minh bổ sung cho nhau: Hạ Long – Cát Bà là kỳ quan thiên nhiên của thế giới (Di sản Tự nhiên thế giới); Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc là trung tâm tinh thần và trí tuệ (Di sản Văn hóa thế giới); Bái Tử Long – Vân Đồn là không gian giao thương và văn minh biển (tiềm năng di sản). Sự hội tụ này tạo nên một hành lang di sản tổng hợp hiếm có trong khu vực, nơi thiên nhiên, tâm linh và văn minh biển cùng hội tụ trong một không gian địa lý thống nhất. Đây là lợi thế so sánh cạnh tranh mà rất ít điểm đến di sản thế giới có được.
Trong thế kỷ XXI, thời đại của kinh tế tri thức và đổi mới sáng tạo, di sản không chỉ được bảo tồn mà còn được kích hoạt như một nền tảng tri thức. Yên Tử, với di sản Trúc Lâm đề cao trí tuệ nội tâm, tự giác và tinh thần nhập thế, có đủ điều kiện để phát triển thành “Thung lũng Khai sáng của thế kỷ XXI”.
Từ đây, hướng đến việc thu hút cộng đồng tinh hoa đa ngành: Học giả và nhà nghiên cứu, nghệ sĩ và nhà thiết kế sáng tạo, doanh nhân và nhà khởi nghiệp, nhà khoa học và chuyên gia công nghệ, nhà lãnh đạo tư tưởng và văn hóa. Sự hội tụ của cộng đồng này tạo nên môi trường giao thoa tri thức – điều kiện tiên quyết để hình thành các trung tâm đổi mới sáng tạo dựa trên di sản. Khi cộng đồng tri thức và sáng tạo tập trung, một hệ sinh thái phát triển đa ngành hình thành, với sáng tạo và đổi mới là hạt nhân: Di sản cung cấp nền tảng giá trị và nguồn cảm hứng; tri thức tạo ra nội dung và ý tưởng; sáng tạo chuyển hóa giá trị thành sản phẩm; đổi mới mở rộng ảnh hưởng ra toàn cầu.
Từ di sản đến mô hình đô thị cộng sinh kiểu mẫu
Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng xác định văn hóa là nguồn lực nội sinh và động lực phát triển quốc gia. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị xác lập văn hóa là trụ cột phát triển quốc gia bền vững. Cùng với đó, các nghị quyết chiến lược của Bộ Chính trị cũng đã góp phần hình thành không gian, chính sách đồng bộ và toàn diện.
Tại Quảng Ninh, Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh lần thứ XVI (2025-2030) xác định kinh tế di sản là đột phá chiến lược. Gần đây nhất, Nghị quyết số 101/2026/NQ-HĐND của HĐND tỉnh về miễn phí vé tham quan Yên Tử (2026-2028) thể hiện cam kết chính trị cụ thể trong giai đoạn đầu sau khi được UNESCO vinh danh.
Bám sát những định hướng này, Hồ sơ về định hướng phát triển đô thị di sản Yên Tử được trình bày tại hội nghị khoa học “Tham vấn chuyên gia về định hướng phát triển đô thị di sản Yên Tử” (ngày 22/3) cũng đã đưa ra tầm nhìn, quan điểm, mục tiêu phát triển nhằm xây dựng Yên Tử trở thành đô thị di sản tầm cỡ quốc tế vào năm 2045; từng bước đóng góp vào lộ trình đề nghị UNESCO vinh danh Phật hoàng Trần Nhân Tông là Danh nhân văn hóa thế giới vào năm 2058.
Theo đó, mục tiêu tổng thể của quy hoạch là xây dựng Đại phúc địa Yên Tử – Đông Triều – Bạch Đằng/Quảng Yên thành mô hình đô thị di sản cộng sinh kiểu mẫu của Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, trong đó bảo tồn giá trị nổi bật toàn cầu và phát triển kinh tế – xã hội, sinh thái cùng củng cố lẫn nhau trong một hệ sinh thái bền vững, có bản sắc và được quản trị minh bạch.
Các mục tiêu được cấu trúc theo mức độ liên quan đến giá trị nổi bật toàn cầu, từ bảo vệ trực tiếp đến phát huy gián tiếp theo thông lệ ICOMOS. Cụ thể, duy trì và tăng cường tính toàn vẹn và tính xác thực của toàn bộ Quần thể Di tích và Danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc, đáp ứng các cam kết với Ủy ban Di sản Thế giới UNESCO. Đồng thời, hoàn thành kiểm kê toàn diện và số hóa toàn bộ di sản vật thể và phi vật thể trong phạm vi di sản theo tiêu chuẩn UNESCO. Bảo tồn và phát triển Thiền phái Trúc Lâm như một truyền thống văn hóa sống; chuẩn bị hồ sơ khoa học đề cử Phật hoàng Trần Nhân Tông là Danh nhân Văn hóa Thế giới UNESCO vào mốc năm 2058.
Mục tiêu tiếp theo là phát triển ba khu đô thị di sản (Yên Tử, Đông Triều, Bạch Đằng/Quảng Yên) theo mô hình đô thị di sản bền vững, mô hình kinh tế di sản tự vận hành với sáu nguồn thu: Du lịch tâm linh chất lượng cao, giáo dục thiền học quốc tế, sản phẩm văn hóa Thiền, công nghệ sáng tạo, tín chỉ carbon (carbon credit), tài trợ quốc tế. Nâng cao thu nhập và chất lượng sống của cộng đồng chủ nhân; đảm bảo lợi ích từ di sản được phân phối công bằng và bền vững theo cơ chế phân chia lợi ích minh bạch.
Và cuối cùng là kết nối quốc tế, thiết lập quan hệ đối tác chiến lược với các trung tâm thiền học toàn cầu; tổ chức Hội nghị Thiền học thế giới thường niên tại Yên Tử; định vị Yên Tử là trung tâm nghiên cứu và thực hành Thiền phái Trúc Lâm hàng đầu thế giới.
Các chuyên gia đều cho rằng: Để thực hiện nhiệm vụ này, trước hết cần lập kế hoạch Quản lý Di sản thế giới cho Quần thể Di sản Thế giới Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc theo chuẩn UNESCO; xây dựng Quy chế quản lý kiến trúc, cảnh quan và không gian đô thị di sản; hệ thống giao thông xanh đa phương tiện liên vùng. Đặc biệt, nhiệm vụ cần thiết là xây dựng Khung Quy hoạch tích hợp; cơ chế hợp tác liên tỉnh Quảng Ninh – Bắc Ninh – Hải Phòng trong quản lý Di sản thế giới liên tỉnh; đánh giá môi trường chiến lược tích hợp. Đồng thời, xây dựng chương trình đào tạo và phát triển nguồn nhân lực chuyên sâu về quản lý di sản thế giới, kinh tế di sản, quy hoạch đô thị di sản và quản trị di sản phi vật thể; thiết lập quan hệ đối tác chiến lược với Tổ chức các thành phố có Di sản thế giới (OWHC), mạng lưới thành phố Sáng tạo UNESCO, ICOMOS, ICCROM và các trung tâm thiền học toàn cầu. Xây dựng nền tảng dữ liệu di sản hợp nhất liên vùng, Bản sao số; loT giám sát môi trường và lượng khách phục vụ quy hoạch, quản lý và báo cáo UNESCO; xây dựng chiến lược thương hiệu và định vị thị trường du lịch di sản Yên Từ gần phân khúc quốc tế cao cấp…
Từ những định hướng chiến lược, cách tiếp cận khoa học và sự đồng thuận ngày càng rõ nét giữa các nhà quản lý, chuyên gia và cộng đồng, con đường đưa Yên Tử trở thành một đô thị di sản không chỉ là mục tiêu, mà đang dần hình thành như một tiến trình có cơ sở và khả năng hiện thực cao. Ở đó, di sản không còn là “ký ức quá khứ” mà trở thành nền tảng sống động, dẫn dắt phát triển, kiến tạo không gian văn hóa – sáng tạo và lan tỏa giá trị ra toàn cầu.
Quan trọng hơn, mô hình đô thị di sản tại Yên Tử nếu được triển khai thành công sẽ không chỉ mang ý nghĩa riêng của Quảng Ninh, mà còn có thể trở thành một hình mẫu phát triển mới của Việt Nam – nơi văn hóa, con người và thiên nhiên được đặt ở vị trí trung tâm, cùng cộng sinh trong một hệ sinh thái bền vững. Khi đó, Yên Tử sẽ không chỉ là điểm đến của hành hương và du lịch, mà còn là điểm hội tụ của tri thức, sáng tạo và tinh thần khai sáng – một đô thị di sản độc bản, có giá trị và sức ảnh hưởng trên bản đồ thế giới.
Lê Trần – Theo Báo Quảng Ninh
